Ieder jaar rond Pasen hoor je er wel over: door heel Nederland staan concerten in het teken van de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach. Het is een van de indrukwekkendste meesterwerken uit de muziekgeschiedenis. Een verzameling solozangers, twee orkesten en twee koren vertellen in woord en muziek het lijdensverhaal van Jezus volgens het Evangelie van Matthäus. Het is een aaneenschakeling van momenten die je raken, maar als je mensen vraagt naar de meest ontroerende passage, dan zullen velen Erbarme dich als antwoord geven. Waarom is deze aria zo aangrijpend? En wat betekent de tekst?

Erbarme dich door Tim Mead (alt), Shunske Sato (viool) en de Nederlandse Bachvereniging onder leiding van Jos van Veldhoven.

Herkenning

Het bijzondere aan de Matthäus-Passion is dat iedereen er op zijn eigen manier door geraakt kan worden, of je nu gelovig bent of niet, de Bijbelverhalen kent of niet, of veel of weinig kennis hebt van klassieke muziek. De Matthäus-Passion gaat namelijk over mensen en emoties. Het muziekstuk zit dus vol met thema's die iedereen wel herkent. En die benadrukt Bach voortdurend met zijn muziek.

Trouw en spijt

Zo ook in de aria Erbarme dich. Die wordt gezongen door Petrus, een van de twaalf apostelen van Jezus. Petrus zweert onvoorwaardelijke trouw aan Jezus, maar Jezus voorspelt dat Petrus hem die nacht, voordat de haan kraait, drie keer zal verloochenen. En dat gebeurt: Petrus ontkent drie keer dat hij Jezus kent, terwijl Jezus gevangen is genomen en in nood verkeert. Dan kraait de haan en beseft Petrus zijn verraad. Precies na dat heftige moment laat Bach Petrus een aria zingen waarin hij onnoemelijk verdrietig is en ondraaglijk veel spijt heeft. Zo veel, dat hij alleen God nog om medelijden kan vragen:

Erbarme dich, Ontferm U over mij,
Mein Gott, mijn God,
Um meiner Zähren willen! vanwege mijn tranen.
Schaue hier, Zie toch,
Herz und Auge weint vor dir bedroefd huilt hart en oog
Bitterlich. wegens U.


Muziek die huilt

De muziek zit dan ook vol met verdriet. Erbarme dich is gecomponeerd in mineur, een toonsoort die doorgaans tragisch klinkt. De melodieën van de soloviool en de zanger zijn vaak dalend, wat componisten regelmatig gebruiken om drama en droevige emoties uit te drukken. Ook zitten er veel zogeheten seufzers in Erbarme dich. Een seufzer is een dalend motief van twee gebonden tonen met de kleinst mogelijke toonsafstand ertussen. Zo klinkt het als een diepe zucht. De hoogste noten van de melodielijnen maakt Bach vaak langer, zodat ze klinken als uitroepen van wanhoop. De samenklanken van de partijen van de zanger en de instrumenten liggen lang niet altijd prettig in het gehoor: ze 'wringen' soms, zoals verdriet en spijt ook kunnen wringen. Omdat één viool solo speelt, wordt de eenzaamheid van Petrus benadrukt. Door deze muzikale elementen is het net alsof de soloviool en de zanger huilen. En dat begrijpen we allemaal.

Wist je dat...

...Erbarme dich vaak wordt gezongen door een countertenor? Bach componeerde Erbarme dich voor het stemtype alt. Dit ligt van nature binnen het bereik van een vrouwenstem, maar er is een manier waarop mannen deze hoge noten kunnen halen: dan gebruiken ze hun kopstem. Zo kunnen ze veel hoger zingen. Daarom kan deze aria van Petrus door een man gezongen worden. Ook in popmuziek hoor je vaak dat mannen hun kopstem gebruiken om hoge noten te zingen.

...de tekst door verschillende mensen is geschreven? De recitatieven, de 'vertellende' gedeeltes, komen letterlijk uit het Evangelie van Matthäus en de koralen, de passages voor koor, zijn gebaseerd op bestaande kerkliederen. De tekst van de aria's, waaronder Erbarme dich, zijn geschreven door Picander, een pseudoniem voor Christian Friedrich Henrici (1700-1764). Hij schreef ook veel van de teksten voor de cantates die Bach van muziek voorzag.

Terug naar Interessant

KOM IN CONTACT MET ANDERE MUSICI

Wil jij in contact komen met andere musici en wil je op de hoogte blijven van alle handige speeltips? Word dan nu lid van onze Facebookgroep. Daar kun je je speeltips delen of je vragen stellen aan andere musici zodat jullie elkaar verder kunnen helpen. Wij zullen hier ook de nieuwste video's, tips en inspiratie met jullie delen.

Ja, ik meld me aan