Johann Sebastian Bach

1685, Eisenach, Duitsland — 1750, Leipzig, Duitsland

Een van de belangrijkste componisten uit de barok

Zeker in Nederland is de naam van Johann Sebastian Bach onlosmakelijk verbonden met de Matthäus-Passion. Toch is het werk volledig in de vergetelheid geraakt als Felix Mendelssohn-Bartoldy het in 1829 weer opdiept. Het is dan honderd jaar na de eerste uitvoering van het oratorium op Goede Vrijdag 1729 in Leipzig. Tijdens zijn leven en ook daarna staat Bach vooral bekend als uitvoerend musicus, organist in de eerste plaats. Zijn composities komen op de tweede plaats. Pas aan het begin van de negentiende eeuw krijgt Bach erkenning als een van de belangrijkste componisten van de barok - en als een van de grootsten aller tijden. In de woorden van Ludwig van Beethoven, als de ‘Oervader van de harmonie’.

Onomstreden meesterschap

Tegenwoordig is de muziek van Bach niet meer weg te denken van de concertpodia en is zijn meesterschap onomstreden. Veel van zijn composities maken deel uit van de muzikale canon. Zijn muziek wordt bewonderd om haar diepgang, techniek, nuance, de manier van tekst uitbeelden, de veelzijdigheid en de pure schoonheid.

Viool, klavecimbel en orgel

Johann Sebastian Bach wordt geboren in 1685 in een heel muzikale familie. Later zetten veel van zijn eigen kinderen de traditie voort. Van zijn vader leert Bach viool en klavecimbel spelen en een oom maakt hem wegwijs op het orgel. Zijn goede zangstem bezorgt hem als hij veertien is een beurs voor de Michaelisschule in Lüneburg. Daar hoort hij veel nieuwe muziek. Hij begint er met orgel spelen en doet allerlei contacten op. Bach is dan al een aantal jaren wees. In 1703, na een kort verblijf in Weimar, wordt hij aangesteld als organist in Arnstadt. Maar Bach is ongedurig: hij vindt de zangers ondermaats en bovendien wil hij zich ontwikkelen. Een reis naar Lübeck, naar de grote organist en componist Dietrich Buxtehude, loopt uit de hand; Bach komt maanden te laat terug.

Italiaanse invloeden

In 1706 krijgt hij een nieuwe en veel beter betalende post in Mühlhausen en trouwt met zijn achternichtje Maria Barbara Bach. Zij krijgen zeven kinderen. Vier van hen, onder wie de latere componisten Wilhelm Friedemann en Carl Philipp Emanuel, blijven in leven. In 1708 keert Bach terug naar Weimar als organist en concertmeester aan het hertogelijk hof. Hij maakt uitgebreid studie van het werk van Italiaanse componisten als Antonio Vivaldi door het te bewerken voor klavecimbel en orgel. Ook componeert hij zelf veel voor beide instrumenten. Het is hier bijvoorbeeld dat hij begint met een reeks preludes en fuga’s die hij later zal bundelen tot Das Wohltemperierte Klavier.

Wereldlijke muziek

Na Weimar, waar hij uit de gratie raakt, volgt een aanstelling in Köthen als kapelmeester van prins Leopold van Anhalt-Köthen, zelf een musicus. De kerkdiensten vereisen hier niet veel muzikale inbreng. Daarom legt Bach zich toe op wereldlijke muziek. Hij schrijft een aantal wereldlijke cantates, de vier Suites voor orkest, de zes Solosuites voor cello, de Sonates en Partita’s voor soloviool en de zes Brandenburgse concerten. In de zomer van 1720 overlijdt plotseling Bachs vrouw, terwijl hij in het buitenland is met prins Leopold. Anderhalf jaar later hertrouwt hij met de zeventien jaar jongere Anna Magdalena Wilcke, een talentvolle zangeres. Ze krijgen dertien kinderen, van wie er maar zes in leven blijven. Voor Anna Magdalena componeert Bach de twee gelijknamige Notenbüchlein, zij helpt hem als kopiiste van zijn muziek.

Cantates

In 1723 wordt Bach benoemd tot cantor van de Thomasschule aan de Tomaskirche in Leipzig en muzikaal leider van de belangrijkste kerken in de stad. Zijn taak is het de leerlingen te onderwijzen in muziek en Kerklatijn en muziek voor de kerkdiensten te componeren. Iedere zondag moet er een cantate zijn, gebaseerd op de bijbehorende Bijbeltekst voor die week, en speciale stukken voor de kerkelijke hoogtijdagen. Bach voert meestal zijn eigen cantates uit, waarvan hij de meeste in zijn eerste drie jaar in Leipzig bijeen componeert. In totaal schrijft Bach meer dan tweehonderd cantates, waaronder een aantal wereldlijke. Zeker is dat er ook een aantal verloren zijn gegaan. Het is in Leipzig dat ook de Matthäus-Passion en Johannes-Passion ontstaan. Maar het is niet alleen geestelijke muziek die Bach hier componeert: in 1729 neemt Bach het dirigentschap over van het Collegium Musicum, een muziekgezelschap opgericht door Georg Philipp Telemann. Hiervoor schrijft hij onder andere een hele reeks viool- en klavecimbelconcerten.

Improvisatietalent

In 1747 bezoekt Bach Frederik de Grote van Pruisen, een groot muziekliefhebber en fluitist. Hij geeft Bach een ingewikkeld en lang muzikaal thema op wat Bach, die beroemd is om zijn improvisatietalent, ter plekke verwerkt in een driestemmige fuga. Daarop daagt de koning hem uit er een zes stemmige fuga van te maken. Bach neemt het thema mee naar huis en componeert het Musikalisches Opfer. Bach begint nog een ander meesterwerk, Die Kunst der Fuge, ook vol complexe fuga’s en canons, maar kan het niet meer helemaal voltooien. Het verschijnt een jaar na Bachs dood. In 1749 gaat zijn gezondheid namelijk hard achteruit: hij wordt blind, ondergaat een mislukte oogoperatie en sterft op 28 juli 1750. Hij wordt begraven in een ongemarkeerd graf. Het duurt tot 1894 voor zijn overblijfselen gevonden zijn en worden overgebracht naar de Johanniskirche. Die kerk wordt in de Tweede Wereldoorlog verwoest. Sindsdien liggen zijn resten in de Thomaskirche.

Terug naar Interessant

KOM IN CONTACT MET ANDERE MUSICI

Wil jij in contact komen met andere musici en wil je op de hoogte blijven van alle handige speeltips? Word dan nu lid van onze Facebookgroep. Daar kun je je speeltips delen of je vragen stellen aan andere musici zodat jullie elkaar verder kunnen helpen. Wij zullen hier ook de nieuwste video's, tips en inspiratie met jullie delen.

Ja, ik meld me aan