STER Advertentie

Nergens anders ter wereld worden de twee grote Passies van Johann Sebastian Bach, de Johannes- en Matthäus-Passion, zo vaak uitgevoerd als hier in Nederland. Jaarlijks zijn er zo'n 200 uitvoeringen met duizenden deelnemers en tienduizenden bezoekers. In de Hart & Ziel Lijst 2019 staat de Matthäus-Passion op. nr.1.

Het geheim van de Matthäus-Passion

De Matthäus-Passion vertelt het lijdensverhaal van Jezus Christus zoals dat is beschreven in het Evangelie van Matthäus. In de Matthäus-Passion is Jezus vooral een mens die verschrikking na verschrikking meemaakt: marteling, verraad door zijn dierbaren, en een eenzame dood doordat zijn vader hem heeft verlaten.

Een intens verhaal dat nog steeds aanspreekt. Want of je nu gelovig of niet gelovig bent, het verhaal goed kent of niet, of veel of weinig weet over klassieke muziek, de Matthäus zit vol menselijke en emotionele thema's die iedereen herkent. Iedereen kan geraakt worden door de enorme zeggingskracht van Bachs muziek.

Ontstaan van de Matthäus-Passion

Die herkenbaarheid stond voor Bach centraal tijdens het componeren van de Matthäus-Passion. Zo gebruikte hij voor de koralen de melodieën en teksten uit het Lutherse hymneboek, die de gemeente door en door kende.

Bach schreef de Matthäus voor zangsolisten, twee koren en twee orkesten. De solisten zijn opgedeeld in vaste rollen (zoals Jezus, Petrus en Judas), solisten die aria's zingen, en de Evangelist. Hij vertelt het verhaal in zogeheten recitatieven, passages waarin als het ware sprekend wordt gezongen. De vaste rollen zingen ook in deze recitatief-vorm. In de aria's drukken de solisten hun emoties uit over alle heftige gebeurtenissen. De bekendste aria is Erbarme dich, waarin de ondraaglijke spijt en het verdriet van Petrus over zijn verraad van Jezus wordt overgebracht. Naast de koralen zingen de koren passages waarin ze als menigte reageren op wat er gebeurt in het verhaal.

Fragment uit Bachs eigen 'netschrift' van de Matthäus-Passion.

Fragment uit Bachs eigen 'netschrift' van de Matthäus-Passion.

Bach componeerde de Matthäus voor de kerkdienst op Goede Vrijdag. Over het moment waarop de Matthäus voor het eerst geklonken heeft zijn de geleerden het niet helemaal eens. Het zou kunnen dat Bach het werk in 1728 componeerde en dat het voor het eerst werd uitgevoerd op Goede Vrijdag 15 april 1729 in de Thomaskirche in Leipzig. Maar er wordt ook gezegd dat de Matthäus al tussen 1725 en 1728 voor het eerst in die kerk werd uitgevoerd. Zeker is wel dat Bach in de jaren na de eerste uitvoering het werk in ieder geval nog een aantal keren aanpaste.

Traditie rond de Matthäus-Passion

Na Bachs dood in 1750 raakte Matthäus-Passion in de vergetelheid. Het zou ruim honderd jaar duren voordat Felix Mendelssohn het werk herontdekte en in Berlijn liet uitvoeren voor een uitzinnig publiek. Sindsdien is de Matthäus niet meer weg te denken uit het muziekleven, ook en vooral in Nederland. Al in 1870 klonk de eerste Matthäus-Passion in ons land, en sinds 1899 ging Willem Mengelberg, toenmalig dirigent van het Concertgebouworkest, het werk als vanzelfsprekend jaarlijks uitvoeren. Vaandeldrager van deze rijke traditie is De Nederlandse Bachvereniging, die sinds 1922 uitvoeringen verzorgt in onder andere de Grote Kerk in Naarden.