60 jaar ZaterdagMatinee De meest memorabele concerten uit het omroeparchief

Meer informatie

Hollandse Nieuwe!

Hollandse Nieuwe!:

Hij is er weer! De Hollandse Nieuwe! Een CD 'Made in Holland'. Met muziek van toen, nu en morgen. De musici, gedreven door de zucht naar avontuur, geven tekst en uitleg in een persoonlijk verhaal, het verhaal achter de noten.

De Hollandse Nieuwe! is een reeks KRO-NCRV podcasts van Lex Bohlmeijer van Passaggio, elke week te beluisteren op NPO Radio 4, als de kroniek van een ontdekkingsreis.

Podcast afleveringen

#19 - The Ballad of Mauthausen, van Niki Jacobs

Mauthausen was een van de meest verschrikkelijke vernietigingskampen van de nazi's. Het sadisme en de wreedheid vierden er hoogtij. Iakavos Kambanellis overleefde het kamp en schreef er een aantal aangrijpende gedichten over die op muziek werden gezet door Mikis Theodorakis. De eerste uitvoering was door Maria Farandouri.

Niki Jacobs hoorde die plaat toen ze een meisje was. Het maakte diepe indruk, vanwege de combinatie van zo'n gruwelijk onderwerp met de pure schoonheid van de muziek en de poëzie. Nu heeft ze zelf een paar van de liederen van Theodorakis opgenomen op een album dat diep treft door dezelfde combinatie.

Ze vormen het middendeel van een drieluik. Er is dus in de optiek van Niki Jacobs een fase die aan de horror voorafging, en wel degelijk ook iets wat erna kwam. Met andere woorden: er is sprake van continuïteit. Er zit in de geschiedenis van de joden een groot en huiveringwekkend gat, maar daar eindigt het niet. Het geeft dit album extra zeggingskracht.

De zangeres weet zich omringd met voortreffelijke musici: Peter van Os, accordeon; Ruud Breuls, trompet; Ro Krauss, viool; Emile Visser, cello

De cd is in eigen beheer uitgebracht. En is te verkrijgen op de website van Niki: nikijacobs.nl

#18 - Witte Wieven. Edward Top meets Tjeerd Top

Ik wilde eigenlijk nog iets doen met de cd Fragile van Tjeerd Top. Solo-cd waarin hij blijk geeft van zijn liefde voor de popmuziek. Maarrrr, toen bleek dat net op de streaming diensten is gepubliceerd een aantal stukken van zijn broer, de componist Edward Top. Bijvoorbeeld het vioolconcert Witte Wieven dat hij schreef voor Tjeerd en dat tien jaar geleden in première ging bij het Balletorkest onder leiding van Fabrice Bollon. Daarna nooit meer gespeeld, nooit uitgebracht, nooit meer gehoord. Dus dat is ook een Hollandse Nieuwe! Ik heb besloten om ze samen te voegen in een portret, een dubbelportret van de twee mannen die opgroeiden in Winterswijk (vandaar de titel, Witte Wieven is een Achterhoekse legende over heksachtige vrouwen die door de bossen zwierven en vooral bij mist optraden!), en een passie voor de viool deelden. Al is Edward bijna zeven jaar ouder dan Tjeerd.

En het is een dubbelportret in twee opzichten. De cd van Tjeerd is in zekere zin ook een eerbetoon aan de popmuziek. Daar hielden ze van en daar houden ze van. Het is ook iets wat doorwerkt in het componeren van Edward.

En zoals het broers betaamt kunnen ze elkaar flink opstoken. In het vioolconcert bedachten ze in nauwe eendracht muzikale kunststukjes die feitelijk onmogelijk zijn. Dat was ook de eerste reactie van de dirigent: 'Dit is onspeelbaar!' Wacht maar tot je mijn broer hoort, riposteerde de componist. Die broer koestert als filosofie dat iets pas onmogelijk is als het echt niet kan. Daarvoor is hij violist geworden: om het onbekende een stem te geven.

#17 - Bernhard van den Sigtenhorst Meyer, Piano Music

Toevallig bracht hoboïste Pauline Oostenrijk vorig jaar een cd uit met werk van Bernhard van den Sigtenhorst Meyer (1888-1953). En nu is daar warempel een tweede cd gewijd aan deze Nederlandse componist, die vergeten leek te worden maar beslist de moeite waard is.

Ditmaal is het de pianist Albert Brussee die zich over zijn werk ontfermt. Vooral uit de eerste periode van Sigtenhorst Meyer, die je het best kunt karakteriseren als romantisch-impressionistisch. Je voelt de adem van Debussy in karakterstukken die bloemen en vogels verbeelden, maar ook inspiratie vindt in en serie schetsen van Hokusai (Zes gezichten op de Fuji). Niet zo gek, hij heeft korte tijd in Parijs gestudeerd, bij Vincent d'Indy. Een andere sterke invloed: de interessevriend van zijn geliefde, Rient van Santen. Die was dol op de kunst en atmosfeer van het Oosten, en ook dat klinkt door.

In de tweede fase van zijn leven werd de muziek van Sigtenhorst Meyer hollandser. Hij greep terug op de modaliteit van de kerktoonladders en schreef een boek over Sweelinck. Het is al voelbaar in sommige vroegere composities zoals De Maas en Oude Kasteelen.

Albert Brussee voelt zich verwant aan Bernhard van den Sigtenhorst Meyer, hij was als kind al dol op de bloemen en de vogels, bijvoorbeeld. Maar hij heeft vooral ook affiniteit met het romantische repertoire, waarvan het impressionisme dan weer een uitloper is.

Brussee is pianist, en docent, en onderzoeker. Hij maakte naam als Lisztkenner door zijn uitgave van vroegere versies van Liszts pianocyclus Harmonies poétiques et religieuses. In 1914 publiceerde hij de studie Mazeppa in de romantische kunst - een interdisciplinair cultuurhistorisch onderzoek. Over maar liefst 150 kunstwerken gebaseerd op de Mazeppa-vertelling.

#16 - Verhalen uit Buenos Aires, van Astori Amsterdam

De leden van Astori komen alle vier uit de klassieke muziek maar ze wilden graag iets doen met tangomuziek en Astor Piazzolla. Alleen, het moest geen gewoon tango-ensemble worden. Het kwartje viel toen de violiste in haar Spaanse les een keer een Zuid-Amerikaans lied moest vertalen in het Nederlands. Dat was het moment waarop Astori geboren werd. Ze brengen Argentijnse liederen, in het Nederlands, afgewisseld met instrumentale stukken van Piazzolla.

Astori bestaat uit Wiesje Nuiver, viool; Sterre Konijn, zang; Vincent van Amsterdam, accordeon en James Oesi, contrabas

Schitterend voorbeeld is het lied Alfonsina en de zee, van Ariel Ramirez, beroemd geworden door Mercedes Sosa, de grote Argentijnse zangeres, heldin van het volk. Het is een hommage aan de dichteres Alfonsina Storni, zij maakte een einde aan haar leven door de zee in te lopen. Vlak daarvoor schreef zij haar laatste gedicht, Voy a dormir, ik ga slapen.

#15 - Le Plaintif, van Erik Bosgraaf/Cordevento

Je moet het maar durven: een heel album met Franse barokmuziek uitbrengen in mineur! Het is precies wat de meesterlijke blokfluitist Erik Bosgraaf met zijn ensemble Cordevento heeft gedaan. Het heet Le Plaintif, en biedt een schat aan troostrijke muziek in droevige tijden. En alles is schitterend uitgevoerd!

En misschien kunnen we er iets van leren: je niet verzetten tegen de gevoelens van melancholie die gemakkelijk in deze tijd bezit van je kunnen nemen, maar ze juist omhelzen, zoals ze in vroeger eeuwen ook deden. Dan wordt het de stijlvol vormgegeven uitdrukking van een levenshouding, die ervan uitgaat dat we het leven niet kunnen beheersen.

Maar is het niet saai, en zwaarmoedig, om telkens maar in dat mineur te blijven hangen? Allerminst, want het album is rijk aan juweeltjes van retorische welluidendheid, en bovendien, het majeur zit er altijd in opgenomen.

#14 - Shining of her eyes, van Lisanne Soeterbroek

Op ‘Shining of her eyes’ gaat alleskunner en allesdoener Lisanne Soeterbroek een nieuwe uitdaging aan: een album maken met solo-vioolrepertoire. Natuurlijk is het dan Bach wat de klok slaat, twee partita’s en een sonate, aan elkaar verbonden door twee miniatuurtjes van Louis Andriessen.

Lisanne Soeterbroek is concertmeester bij het Antwerp Symphony Orchestra, primarius van het Vespucci strijkkwartet, heeft een druk gezinsleven, maar stortte zich vorig jaar toch ook volledig op zo’n intensief project als het opnemen van een cd. Dit moest ze gewoon doen, omdat dit gewoon het goede moment was. “Uitdaging is m’n lievelingswoord”, aldus Soeterbroek, en dat blijkt uit vrijwel alles dat ze bespreekt. Of het nu gaat om die grote chaconne uit de d-klein partita, of Andriessens ‘Song’ waarin ze tegelijkertijd speelt en zingt, Soeterbroek kiest nooit de weg van de minste weerstand.

Ze is een violiste met een turbo, die alles of niets speelt en een nietsontziend oog heeft voor de details in de muziek. Toch is het juist haar optimistische energie en de sprankeling in haar ogen en haar spel die dit album en haar verhaal zo fascinerend en bewonderenswaardig maken.

Musiceren vanuit volledige beheersing en in absolute vrijheid, met een prachtig klinkend, intiem resultaat.

#13 - Same self, same silence van Rembrandt Frerichs Trio & Hossein Alizadeh

Jazzpianist en componist Rembrandt Frerichs heeft sinds enige jaren de beschikking over een fortepiano. Een instrument dat is nagebouwd door Chris Maene maar in feite een kopie van het instrument waarop Mozart gespeeld heeft. Maar Frerichs speelt geen klassieke Weense muziek. Hij improviseert en op zijn nieuwste cd, 'Same self, same silence' doet hij dat met zijn trio én met een Iraanse tar-speler, Hossein Alizadeh. Een grootmeester in de klassieke Perzische muziek. Hij zelf speciaal voor hem een nieuw instrument laten bouwen: de shurangiz.

Het bijzondere van dit project is dat het heeft geleid tot een totale versmelting van oosterse en westerse elementen. En dat er echt iets nieuws ontstaat. Dat kan omdat de fortepiano van Rembrandt verstemd kan worden. Je kunt zo in bijvoorbeeld een d-mineur toonladder een kwarttoon onderbrengen. Als link met de oude Perzische muziek.

Het resultaat is wonderschoon. Vaak kun je niet meer onderscheiden welke instrumenten je hoort. Komt ook omdat de vier mannen in de loop van de tijd naar elkaar zijn toe gegroeid, en dat ze echt naar elkaar luisteren. Het eerste track is dan ook een soort kennismaking. Ze zoeken elkaar hartslag op. Als die eenmaal gevonden is, dan ligt het speelveld open.

#12 - Schubert's gitaren, van Izhar Elias & Fernando Cordas

Schubert hield van gitaarmuziek. Hij had er twee in huis. Al heeft hij er niet zelf voor gecomponeerd. Toch zit er in zijn werk een speciaal soort zangerigheid dat zich uitstekend leent voor de gitaar. Dat bewijst de cd van Izhar Elias en Fernando Cordas: Schubert's guitars.

Er staan bewerkingen op van twee sonates. De ene is uit een gelukkige periode in het leven van de componist, en die ademt dan ook onschuld en zonnigheid uit, en misschien wel de zucht om een meisje te imponeren met virtuositeit.

De andere, D.960, is een van de laatste stukken van Schubert, en die is geschreven een paar maanden voor zijn veel te vroege dood. Daarin hoor je - een vreemde triller - de klop van het noodlot op de deur.

Beide sonates hebben in de bewerking van Cordas een transformatie ondergaan. Je hoort een dialoog, terwijl deze twee meesterlijke gitaristen in staat zijn om samen te vloeien tot een instrument. In ieder geval is het een uitnodiging om dichterbij te komen en je te verlustigen in de rijke schakering van subtiele nuances.

#11 - Dark fire, van Joachim Eijlander

Het is een ruige, weerbarstige cd. Maar hoe dan ook, cellist Joachim Eijlander volgt ook op deze cd weer zijn hart.

En hij zoekt naar verbinding. Verbinding met andere musici - hij speelt samen met Kadir Sonuk, Izhar Elias, Helena Basilova en Vincent van Amsterdam - maar ook verbinding tussen oost en west. Precies die botsing tussen twee beschavingen, tussen het occidentale en het orientaalse, is wat Heidegger eens 'dark fire' heeft genoemd. Want in de ontmoeting met het andere ontbrandt iets, daar ontstaat iets nieuws en krachtigs.

De Cd opent daarom niet voor niets met de Partita voor cello solo van de Turkse componist Ahmet Adnan Saygun. Hij was een tijdgenoot en vriend van Bartok, samen trokken ze door het immense land op zoek naar authentieke volksmuziek. Saygun leefde op een kruispunt van allerlei ontwikkelingen, confrontaties ook, tussen het seculiere en het religieuze (het was de tijd van de hervormer Atatürk), tussen de traditionele muziek van zijn land en de westerse muziek. Hij probeerde alles met elkaar te verenigen.

Het verlangen om dit werk op te nemen ontstond al vroeg, toen Joachim als 16-jarige knaap op reis door Europa dodelijk vermoeid neerstreek in de Aya Sofia in Istanbul. Hij had daar een bijkans mystieke ervaring. Het was groot, groots, en vanzelfsprekend. En in die tempel annex museum stond het Grieks-orthodoxe pal naast het islamitische.

#10 - Regards sur l'infini van Katharine Dain & Sam Armstrong

Ze zouden samen dit voorjaar een recital geven in Nederland, sopraan Katharine Dain & pianist Sam Armstrong. Maar dat ging natuurlijk niet door vanwege corona. Ze besloten toch samen te werken, gewoon, voor het plezier van het werk, bij wijze van onderzoek.

Dain nodigde de pianist bij haar thuis uit in Rotterdam. Het verblijf zou 6 maanden duren. En ze gingen zo grondig te werk dat er langzaam een nieuw programma ontstond. En wat als we dat eens zouden gaan opnemen? Het was het soort recital waar ze bij de concertzalen niet mee hoefden aan te komen (te onbekend repertoire), maar dat op cd een lumineus verhaal verteld, dat bovendien gerelateerd is aan de lockdown. Het gaat telkenmale over heftige ervaringen, ten goede of ten kwade, zo heftig dat je wilt ontsnappen, in de melancholie van de herinnering, of de hoop op een betere toekomst.

Hoofdmoot is de cyclus Poèmes pour Mi, van Olivier Messiaen. Hij schreef tekst en muziek voor zijn eerste echtgenote, Claire Delbos. De verrassing van dit album is dat zij ook componiste blijkt te zijn geweest. Ze schreef een aantal liederen op tekst van de moeder van Messiaen, nota bene toen ze van hem zwanger was. Op haar beurt was Delbos ook zwanger toen ze deze liederen componeerde, van hun enige kind dat zou blijven leven. Zo licht als Poèmes pour Mi is, badend in het licht van een mystieke liefde, zo donker zijn de liederen van Delbos, die in première gingen op hetzelfde concert als de veel beroemdere cyclus van haar man.

#9 - Studio 3, van Fuse

Fuse, de huisband van het tv-programma Podium Witteman, op zondagmiddag. Die functie heeft ze geleerd om flexibel te zijn, lenig, veelzijdig. Die geest ademt dit hele album. Het speelplezier spat ervan af. En misschien heeft Corona er ook nog wel iets aan bijgedragen. Ja, ook voor hen viel praktisch alles stil.
De groep is zeskoppig, voor de helft geschoold in de jazz, voor de andere helft klassiek. Je kunt het ook zien als een strijkkwartet, aangevuld met ritmesectie van drums en contrabas. Dat vraagt iets van de groepsdynamica, om het modern te zeggen …
Ik sprak erover met Daniel van Dalen, de slagwerker van het ensemble en violiste Emma van der Schalie …

#8 - I speak your name

Het is een bijzonder koppel, Francine van der Heijden (sopraan) en Dirk Luijmes (harmonium), dat nu een cd heeft uitgebracht met liederen speciaal voor hen geschreven: I speak your name. Een prachtige vaak mysterieuze klankwereld weten zij samen op te roepen, op basis van het werk van een aantal grote dichters, Pessoa, Rilke, Stevens, Dickinson e.a. Steeds gaat het over die andere ongrijpbare dimensie van het bestaan die juist in de muziek zo fijn onderdak lijkt te vinden.
In de Rilke-Lieder van Andries van Rossem klinkt een soort stamelen door, ja, vindt maar eens de juiste woorden voor de essentie van leven, van adem, van het voortstromen. Deze opname is live, in het orgelpark in Amsterdam, samen met saxofonist Olivier Sliepen en vormt het hart van de cd. Dit moest een keer uitgebracht worden, omdat het een van die zeldzame keren was dat alles klopte. En nota bene, niet veel eerder was de zus van Francine overleden, misschien dat dat meespeelde: zij voelde kracht in kwetsbaarheid.

Zo valt er veel te verdedigen op deze cd, voor beide musici. Bijvoorbeeld ook de potentie van het harmonium. Dat ademt. Het beschikt immers over twee longen (de balgen). Zodat een ideaal samenvloeien ontstaat tussen sopraan en harmonium.

#7 - Connecting colors, van Oene van Geel

Connecting colors is een echt corona-project van altviolist en componist Oene van Geel. Toen in maart opeens alles stilviel en alle optredens werden afgelast, heeft hij iets nieuws bedacht: zelf muziek opnemen en delen met bevriende musici. Dus dat ging zo: Oene speelde thuis iets in, met in het achterhoofd een specifieke musicus; hij stuurde de muziek op, zodat de ander daar muzikaal op kon reageren door er een nieuwe laag aan toe te voegen. Dat ging zo een paar keer heen en weer als een soort muzikale schaakwedstrijd-op-afstand.

Het resultaat is gaaf. Originele composities waar altijd wel een ondertoon van melancholie in te bespeuren valt (zo vrolijk is deze tijd nou ook weer niet) en die een prachtig palet aan verschillende stijlen, en persoonlijkheden laat doorklinken. Jazz, pop, klassiek, wereldmuziek, alles doet mee. Zo gaat dat met vriendschap. Want je zou de cd ook een als een prachtige muzikale briefwisseling met een paar vrienden. Over verbondenheid en hoop. En verwondering.

En aan de speelsheid. Omdat hij bij sommig materiaal dat hij terugkreeg donkere tonen hoorde, heeft hij zich in de afgelopen tijd cello leren spelen. Net zo lang oefenen, tot hij een bepaalde baslijn adequaat kon opnemen. Terug bij af. Homo ludens, daar gelooft Oene van Geel in. En laten we dus maar hopen dat de overheid niet overgaat tot het sluiten van de podia. Dat is een ramp voor de spelende mens.

#6 - De klarinetconcerten van Carl Maria von Weber

Het Orkest van de 18e Eeuw manifesteert zich met een sprankelende nieuwe cd, waarop Eric Hoeprich soleert in de twee klarinetconcerten van Carl Maria von Weber. Spectaculair goed. Hoeprich, al jarenlang trouw lid van het orkest, kan het hoorbaar goed vinden met dirigent Guy van Waas, van huis uit zelf ook klarinettist. En wat zijn die concerten goed, het lijken wel symfoniën. Vaak worden ze vergeleken met ouvertures van een opera, en dat is volkomen begrijpelijk. Je hebt in het eerste concert sterk het gevoel dat Hoeprich het podium betreedt met het hoofd in de handen, lijdend als de jonge Werther aan een zware depressie. En toch zal het allemaal goed komen, zo wil het verhaal. Nou ja, bij deze uitvoeringen is daar geen twijfel over!

#5 - Distant light

Al zestien jaar lang is de violist Daniel Rowland bezig om een festival op te bouwen in en rond de plek waar hij niet geboren, maar wel getogen is: Het Stift in Overijssel. Daar staat, temidden van een schitterende natuur, een oud kerkje; dat is het hart van het Stift Festival, waar hij artistiek leider van is.

De andere plek waar veel concerten worden gegeven is de Plechelmus Basiliek in Oldenzaal. Ook daar, in die plechtige 13e eeuwse kerk, voel je de adem van oude eeuwen. Vorig jaar stond de Letse componist Peteris Vasks centraal. Hij was ook te gast in het landschap van Overijssel dat hem sterk aan zijn geboortegrond deed denken. Op de voorlaatste avond van het festival gaven Daniel Rowland en het Stift Festival Orkest een concert dat helemaal aan zijn muziek gewijd was. Het werd een magische gebeurtenis, waarbij de musici aan het eind van hun latijn zijn, en dan toch, of juist daardoor, een geweldig concert geven, voorbij hun grenzen gaan. Dat concert is nu uitgebracht op cd, voor het eerst in de geschiedenis van het festival.

Hoofdmoot: Het vioolconcert 'Distant light', oorspronkelijk geschreven voor Gidon Kremer. Het vertelt van de worstelingen van een mensenleven, vol dramatische contrasten.