Topstukken

Topstukken: Verklärte Nacht van Schönberg

foto: Adobe Stockfoto: Adobe Stock
  1. Klassiekchevron right
  2. Topstukken: Verklärte Nacht van Schönberg

Een muziekstuk waarin je een verhaal op de voet kunt volgen zonder dat er ook maar één woord aan te pas komt. Dat is Verklärte Nacht van Arnold Schönberg. Het had zomaar muziek bij een stomme film kunnen zijn: het gedicht waar het muziekstuk op gebaseerd is, kun je zonder woorden voor je zien, zó expressief en beeldend is de muziek. Hoe heeft Schönberg dat gedaan? Wij gidsen je door een van de mooiste stukken ooit gemaakt.

Snelle weetjes over Verklärte Nacht

  • Verklärte Nacht is een muziekstuk van de Oostenrijkse componist Arnold Schönberg (1874-1951).
  • Het is gebaseerd op het gelijknamige gedicht van de Duitse dichter Richard Dehmel (1863-1920).
  • De titel Verklärte Nacht betekent 'getransfigureerde nacht'.
  • Schönberg schreef het stuk voor strijksextet: twee violen, twee altviolen en twee cello's. Later maakte hij een versie voor strijkorkest.
  • Verklärte Nacht van Schönberg duurt ongeveer een half uur.

Waar gaat Verklärte Nacht over?

Twee geliefden lopen in een kille nacht door het bos. De vrouw vertelt aan de man dat ze zwanger is, maar niet van hem. Voordat ze haar geliefde leerde kennen, had ze alle hoop op geluk laten varen; als enige kans zag ze nog het moederschap. Haar verlangen daarnaar werd zó groot, dat ze zich in de armen van een onbekende man stortte - en nu, als straf van het lot, heeft ze alsnog haar ware liefde ontmoet. Het kwelt haar verschrikkelijk, maar de man omarmt het volledig. Want, zo zegt hij, de liefde die zij delen maakt van het ongeboren kind hún kind. Samen lopen ze onder de maneschijn hun gelukkige toekomst tegemoet.

Een diep ontroerend gedicht dus. Maar daar dachten veel mensen wel anders over toen het in 1896 werd gepubliceerd. Een schande vonden ze het, omdat seks vóór het huwelijk en buitenechtelijke zwangerschap er niet in werden afgekeurd. Sterker nog, het brengt de twee geliefden alleen maar dichter bij elkaar. De liefde en compassie van de man transformeert alles tot ultieme liefde, net zoals de maan met haar schijnsel alles in die barre nacht plotseling doet schitteren - een verklärte, oftewel getransfigureerde, nacht.

Verklärte Nacht

Twee mensen gaan door kaal, kil woud;
de maan loopt mee, hun blik beschouwt.
De maan loopt over hoge eiken,
geen wolkje omfloerst het hemellicht,
waarin de zwarte kruinen reiken.
Er spreekt een vrouwengezicht:

Ik draag een kind, en niet van jou,
ik loop in zonde naast jou.
Ik ben mijzelf zwaar te buiten gegaan;
ik geloofde niet meer in geluk
toch hield een diep verlangen aan
naar levensvrucht, naar moedergeluk
en plicht – toen heb ik mij verstout,
liet mijn schaamte huiverend boud
bevoelen door een man zonder naam
én heb mij geprezen en gezoet.
Nu heeft het leven zich gewroken,
nú heb ik jou, o jou ontmoet.

Zij loopt met onbeholpen tree,
zij kijkt omhoog, de maan loopt mee;
haar donkere blik verdrinkt in licht.
Er spreekt een mannengezicht:

Het kind dat jij hebt gekregen,
wees hem onbezwaard toegenegen,
en zie, hoe helder het heelal schittert!
Het grote Al glanst om ons twee,
jij drijft met mij op koude zee,
Maar een eigen warmte glinstert
van jou in mij, van mij in jou;
het vreemde kind zal met licht verkoren,
uit jou, voor en van mij, worden geboren;
jij hebt de glans in mij geraakt,
jij hebt mijzelf tot kind gemaakt.

Hij pakt haar bij de stevige dij,
in de lucht mengt zich hun adem vrij,
twee mensen gaan door helverlichte nacht.

Vertaling: Emile van Brakel

Hoe klinkt Verklärte Nacht van Schönberg?

Het lijkt vreemd om een instrumentaal muziekstuk te componeren op basis van een gedicht, maar Schönberg heeft precies de juiste instrumenten gekozen om het verhaal mee weer te geven: twee violen, twee altviolen en twee cello's. Strijkinstrumenten hebben namelijk een emotionele klank, die de gevoelens van de man en de vrouw als geen ander kunnen verklanken. Omdat de altviolen en cello's lage strijkinstrumenten zijn, creëren ze een donkere klank die goed past bij de nacht, maar ook een warme klank die past bij liefde. En met hun hoge, ijle tonen kunnen de twee violen de glinsteringen van het maanlicht weergeven.

In de eerste helft van het stuk is de vrouw aan het woord, in het tweede deel de man. De muziek volgt de tekst van het gedicht precies. Een lage, dalende melodie doet het donkere beeld opdoemen van het nachtelijke bos. Al snel komt de maan tevoorschijn met ijle, trillende tonen. Het is alsof Schönberg laag voor laag een schilderij van het tafereel maakt. Dan wordt de donkere muziek steeds onrustiger; de duisternis van de nacht verandert in de wanhoop die de vrouw voelt als ze begint te vertellen. Even breekt er licht door in de veelbewogen muziek als ze haar verlangen naar het moederschap verwoordt: je kunt zelfs een wiegende beweging horen in deze warme, lieflijke passage.

Quote

Ik had me voorgenomen om de motieven van mijn tekst in je compositie te volgen, maar vergat dat al snel; ik was zo geboeid door de muziek.

Richard Dehmel over Verklärte Nacht van Schönberg

Maar de verlangende muziek ontspoort tot een huiveringwekkende climax, waarbij alle instrumenten dezelfde noot heel snel achter elkaar spelen: de vrouw onthult wat ze heeft gedaan om haar verlangen te vervullen. De trillende nachtmuziek klinkt angstaanjagend en steeds ondraaglijker, met radeloze uitroepen. Na gekwelde, snikkende viooltonen keert de dalende melodie van het begin van het stuk genadeloos terug; je hoort hoe de vrouw de nacht in strompelt, geslagen door het lot. De ijle maanmuziek klinkt vertwijfeld: hoe zal haar geliefde reageren?

Het antwoord van de man had niet méér tegenovergesteld kunnen zijn: alle zorgen verdwijnen uit de muziek met slechts één weldadig akkoord vol hoop, omarming en liefde. Wat volgt is misschien wel de meest troostrijke en liefdevolle muziek die je ooit hebt gehoord. Die vermengt zich met de nachtmuziek: zoals het maanlicht alles schitterend beschijnt, zo transformeert hun liefde alles tot iets prachtigs. De muziek bereikt dan ook een hoogtepunt vol vervuld verlangen, met liefdesduetten tussen de strijkinstrumenten. Nog één keer komt de dalende openingsmelodie terug, maar dan vredig, voordat de glinsterende maanmuziek het stuk als een nachtkaars doet uitgaan.

Bekijk Verklärte Nacht van Schönberg door Quatuor Ebène

Om deze inhoud te tonen moet je toestemming geven voor social media cookies.

Waarom is Verklärte Nacht van Schönberg zo bijzonder?

Zoals het gedicht van Richard Dehmel controversieel was, brak ook het muziekstuk van Schönberg met tradities. Zo is Verklärte Nacht een van de eerste kamermuziekstukken in een genre dat altijd voor orkest werd gecomponeerd: het toongedicht. Dit muziekstuk heeft altijd een concreet onderwerp, zoals een legende, een natuurbeeld of iets uit de literatuur - en in het geval van Verklärte Nacht dus een gedicht. Door voor een klein strijkersensemble te kiezen in plaats van een voltallig orkest, heeft Schönberg het gedicht op een heel intieme en gedetailleerde manier in muziek kunnen uitbeelden.

Maar andere vernieuwingen in Schönbergs Verklärte Nacht waren een stuk schokkender. Al voordat de première überhaupt had plaatsgevonden, werd het muziekstuk afgewezen door de Vienna Musikverein in Wenen, waar de eerste uitvoering zou zijn. Er zat namelijk een akkoord in dat 'niet bestaat'. Schönberg had de regels voor harmonie, het tegelijk klinken van verschillende tonen, inderdaad flink opgerekt. Soms 'wringen' de samenklanken of zitten er veel meer tonen in een akkoord dan gebruikelijk. Uiteindelijk bond de Vienna Musikverein in en ging Verklärte Nacht alsnog in première op 18 maart 1902. Het geschokte publiek hoorde in de weelderige harmonieën een verheerlijking van de zonden in het gedicht. "Dit stuk werd aanvankelijk weggesist en veroorzaakte relletjes en vuistgevechten", herinnerde Schönberg zich later. "Maar gauw daarna werd het heel succesvol."

Componist Arnold Schönberg.

foto: ANP

De componist Arnold Schönberg.

Verklärte Nacht zou het begin worden van een grote verandering in de muziekgeschiedenis. Door de harmonische vernieuwingen wordt het als één van de eerste stukken gezien die de stijl van de Romantiek achter zich begon te laten. Uiteindelijk zou Schönberg muziek componeren zonder toonsoort en met totaal andere harmonieregels, waarmee hij aan het roer van het nieuwe Modernisme kwam te staan. Toch zag hij traditie en vernieuwing niet als tegenstrijdig: "Ik waag mezelf toe te schrijven dat ik echt nieuwe muziek heb gecomponeerd die, gebaseerd op traditie, voorbestemd is om traditie te worden."

En zo geschiedde. Verklärte Nacht is niet meer weg te denken uit de muziekgeschiedenis én de concertzalen vandaag de dag. Hoe kan het ook anders met zo'n ontroerend verhaal en zulke prachtige muziek. Daar krijg je gewoon keer op keer kippenvel van.

Wist je dat...

  • Schönberg voor een groot deel autodidact was?
  • hij Verklärte Nacht in drie weken componeerde tijdens een zomervakantie?
  • Schönberg nog maar 25 was toen hij Verklärte Nacht schreef?
  • hij in de periode dat hij Verklärte Nacht componeerde verliefd was op Mathilde, de zus van zijn leraar Alexander von Zemlinsky? In 1901 trouwde hij met haar.

Bekijk Verklärte Nacht van Schönberg voor strijkorkest door LUDWIG onder leiding van Barbara Hannigan

Om deze inhoud te tonen moet je toestemming geven voor social media cookies.

Stem hier op je favoriete klassieke muziek voor de Klassieke Top 400!

Stem nu

Ster advertentie
Ster advertentie