Simone Lamsma en Jaap van Zweden

Het Zondagochtend Concert, 26 april 2020

Mahler
'Je hoeft niet rond te kijken, want ik heb het allemaal al op muziek gezet.' Iets dergelijks moet Gustav Mahler een gast hebben toegevoegd toen die hem in 1896 kwam opzoeken in zijn zomerverblijf. Er was genoeg te zien, want de omgeving van Steinbach was prachtig. Mahler was op dat moment bezig met zijn Derde symfonie. Een 'zomermiddagsdroom', werd het grootse werk, waarin Mahler de hele schepping aan het woord liet. Mahlers Derde ging in 1902 met veel succes in première, maar verdween — net als de meeste van zijn andere symfonieën, in de eerste helft van de 20 eeuw van het muzikale toneel. Tot groot verdriet van onder meer Erwin Stein, een leerling van Arnold Schônberg. Voor de kamermuziekavonden die zijn leraar in Wenen organiseerde, bewerkte hij in de jaren twintig al Mahlers Vierde symfonie. Nadat hij vlak voor de Tweede Wereldoorlog uitweek naar Engeland, zou hij zich als uitgever bij Boosey & Hawkes voor Mahlers oeuvre blijven inzetten. Stein was ook degene die Benjamin Britten — ook al een Mahler-fan in 1941 stimuleerde een wat kleinschaligere orkestversie te maken van het tweede deel van de Derde symfonie ('Tempo di menuetto. Sehr mâssig'), om zo Mahlers werk meer bekendheid te geven kwamen in de latere delen van de Derde respectievelijk de dieren, mensen, engelen en de liefde aan bod, in de deel twee, een gracieus Menuetto, liet Mahler horen 'Wat de bloemen hem vertelden'.

In zijn versie van 'What The Wild Flowers Tell me' bleef Britten trouw aan het origineel, maar zorgde hij ervoor dat door de kleinere orkestbezetting het werk in de praktijk makkelijker uitvoerbaar zou zijn.

Sjostakovitsj
Niet lang na de Tweede Wereldoorlog nam de sovjetleiding in Rusland de touwtjes weer strak in handen. Onder leiding van de secretaris van het Centraal Comité, Andrej Zjadanov, werd de aanval geopend op allerlei 'kapitalistische', 'kosmopolitische' en 'formalistische' stromingen in de kunstwereld. Begin 1948 moesten de componisten eraan geloven. Nadat hij al eerder in 1936 de volle laag had gekregen, kwam Dmitri Sjostakovitsj andermaal onder vuur te liggen en werd hij net als veel collegae veroordeeld vanwege zijn atonale, dissonante, chaotische en neurotische muziek.

Sjostakovitsj was in die tijd juist bezig met zijn Vioolconcert in a, maar in deze zo kritieke tijden bleef het nieuwe werk lange tijd onuitgevoerd. Pas in 1955 — nadat de machthebbers de teugels iets meer lieten vieren en kameraad Stalin inmiddels twee jaar dood was — kwam het weer uit de Ia. Nadat violist David Oistrach hij het aan hem opgedragen werk ten doop hield te Leningrad, nam hij het concert op verzoek mee naar Amerika, waar het jubelend werd onthaald. Het Vioolconcert werd vervolgens uitgegeven als opus 99, als betrof het een nieuwe compositie. Oistrach was erg ingenomen met het concert en prees in een artikel de 'de sterke maar steeds terughoudende gevoelens en een uitgesproken persoonlijke stijl'.

Het concert opent met een lyrische, duistere Nocturne, vol sombere gevoelens. Van een scherzende toon is in het tweede deel ook geen sprake, grotesk of demonisch zijn adjectieven die beter bij dit verbeten scherzo passen. We horen hier hoe Sjostakovitsj met de tonen D —S (es) — C en H (de Duitse benaming voor de B) zijn muzikale handtekening zet. Het derde deel is een strenge, ogenschijnlijk rustige 'passacaglia' — een compositie waarin variaties klinken boven een steeds terugkerend basthema. Een indrukwekkende cadens in de vioolpartij leidt naar de finale: een 'burleske' met folkloristische Russische elementen. 

Een happy end? Bij Sjostakovitsj weet je het nooit, en sommige commentatoren horen in dit slotdeel dan ook eerder bittere humor en grimmige grimassen die diepere gevoelens maskeren....

Simone Lamsma en Jaap van Zweden

Concertinformatie

Opnamedatum:
zondag 01 november 2009

Componisten:
Gustav Mahler, Dmitri Sjostakovitsj, Johann Sebastian Bach

Arrangeur:
Benjamin Britten

Uitvoerder:
Simone Lamsma (viool)

Orkest:
Radio Filharmonisch Orkest

Dirigent:
Jaap van Zweden

Tijdperken:
Romantisch, Vroeg twintigste eeuw, Hoog barok

Omroep:
AVRO

Locatie:
Concertgebouw, Amsterdam

Luister ook

Mijn favorieten