STER Advertentie

Terwijl een orkest buiten opzwepende marsen speelt, stijgt op de achtergrond onophoudelijk rook uit de crematoria. De vrolijke muziek staat in schril contrast met de gruwelijke leefomstandigheden en het lot van de gevangenen van concentratiekamp Auschwitz. Op 27 januari 1945 werd Auschwitz bevrijd.

Concentratiekamp Auschwitz-Birkenau, ook bekend als Auschwitz I, is opgericht in 1940 om politieke gevangenen in op te sluiten. De meeste gevangenen worden gedwongen om zware arbeid te verrichten. Zij werken een paar kilometer verderop aan de bouw van Auschwitz II, het vernietigingskamp waar de meeste mensen bij aankomst direct worden vermoord in de gaskamers.

In december 1940 wordt een orkest opgezet in Auschwitz I door SS-officieren. Daarmee is Auschwitz het eerste concentratiekamp met een eigen orkest. Gevangenen die musiceren in dit orkest spelen elke ochtend marsmuziek bij de poort waar dwangarbeiders en nieuwe gevangenen het kamp verlaten en binnenkomen/doorheen lopen. De leefomstandigheden voor een orkestlid zijn iets beter dan die van de gemiddelde gevangene, omdat je wordt vrijgesteld van dwangarbeid.

Op zondagen worden concerten gegeven. Eerst voor SS-officieren, waarvan velen groot liefhebber zijn van klassieke muziek, daarna voor gevangenen. Ook tijdens hoog bezoek wordt het orkest opgetrommeld. Heinrich Himmler en Joseph Mengele hebben allebei met groot genoegen geluisterd naar dit orkest. Er wordt voornamelijk muziek gespeeld van Mozart, Beethoven, Schumann en veel composities van de Straussfamilie.

De muziekinstrumenten die het orkest gebruikt, komen veelal van concerthuizen die de Duitsers hebben leeggehaald uit bezette gebieden en van gevangenen die muziekinstrumenten als bagage hebben meegenomen.

Tot 1944 zijn de orkestleden voornamelijk Poolse politieke gevangenen. Op den duur maken steeds meer Joodse gevangenen deel uit van het orkest. Op een gegeven moment spelen tot 120 musici in het grootste orkest van Auschwitz.

Het vrouwenorkest van Auschwitz

De meeste SS-officieren en kapo’s, gevangenen die zijn aangesteld om een groep gevangenen in het gareel te houden, staan te boek als wreed en agressief. SS-chef Maria Mandel is geen uitzondering. Mandel is echter groot liefhebber van klassieke muziek en richt daarom een vrouwenorkest op.

Alma Rosé, de dochter van een zus van Gustav Mahler, is vóór de oorlog een beroemd violiste. Tijdens de oorlog duikt ze onder, maar ze wordt toch gepakt en op transport naar Auschwitz gezet. Dankzij haar reputatie wordt ze dirigent van het vrouwenorkest. Ze redt veel vrouwen van de dood. Het orkest bestaat uit veertig vrouwen.

Rosé is best streng en deinst er niet voor terug om musici te straffen met vervelende schoonmaaktaken als ze niet tevreden is over een concert. De Nederlandse Flora Schrijver-Jacobs speelt accordeon in het orkest. Uit 150 vrouwen wordt zij door Rosé persoonlijk uitgekozen voor de positie van accordeonist. Door haar kan Schrijver-Jacobs haar verhaal navertellen. Rosé sterft in Auschwitz aan ziekte, maar veel vrouwen uit het orkest overleven de oorlog.

Muziek een marteling of troost?

Onder overlevenden van Auschwitz heerst verdeeldheid over de beleving van de muziek. Het schrille contrast van de vaak vrolijke, emotionele muziek die klinkt bij onmenselijke leefomstandigheden zorgt bij veel gevangenen voor een zwaar gemoed. Zij zien de opzwepende muziek als een vorm van marteling, omdat de situatie uitzichtloos is.

Er zijn echter ook veel gevangenen die kracht putten uit mooie muziek en beweren dat de muziek het moraal hoog houdt. Muziek maken is tevens een manier om bewakers en SS-officieren ertoe te bewegen om minder streng op te treden. Soms lukt dat, maar niet altijd.

Flora Schrijver-Jacobs: “De kampbeulen konden echt ontroerd raken door de muziek die wij maakten: stukken van Dvořák, Smetana en Schumann. Een kwartier na een muziekstuk kon een soldaat zonder blikken of blozen een gevangene doodschoppen.”

75 jaar geleden werd het kamp eindelijk bevrijd. Veel musici die speelden in één van de orkesten in Auschwitz hebben de oorlog overleefd. Muziek maken heeft ervoor gezorgd dat sommige gevangenen een gruwelijke dood bespaard bleef.

Bron beelden: Collection of the Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum in Óswięcim.