60 jaar ZaterdagMatinee De meest memorabele concerten uit het omroeparchief

STER Advertentie

In de loop van 59 seizoenen is een groot aantal bijzondere, beroemde en soms spraakmakende dirigenten te gast geweest in de ZaterdagMatinee. In deze podcastserie krijg je ‘60 jaar geschiedenis van de ZaterdagMatinee in 20 dirigenten’. Presentator Hans Haffmans gaat in gesprek met een gast over de betreffende dirigent. Dit wordt uiteraard gelardeerd met muziekfragmenten. En tot slot is een heel concert te beluisteren.

Aflevering 13: John Adams

Markante Maestro's: John Adams

In deze aflevering praat Hans Haffmans met Jan Zekveld over het historische dirigeerdebuut van John Adams in de NTR ZaterdagMatinee, op zaterdag 6 oktober 2001. Adams viel in voor een geblesseerde Edo de Waart en dirigeerde een programma met louter Amerikaanse muziek.

Aflevering 12: Karlheinz Stockhausen

Karlheinz Stockhausen

Op 9 november 2002 leverde het Groot Omroepkoor een ongekende tour de force. Na maanden van voorbereiding onder leiding van de componist zelf, deels in Hilversum, en daarna dagenlang in het Amsterdamse Concertgebouw, klonken de ENGEL-PROZESSIONEN. Karheinz Stockhausen (1928-2007) had het werk in opdracht van de Matinee voor ons koor geschreven. Voor wie het zich herinnert: met dit intrigerende deel uit de zevendaagse cyclus Licht eindigde óók de driedaagse voorstelling Aus Licht in het Holland Festival van 2019.

Hans Haffmans spreekt met toenmalig programmeur Jan Zekveld over Stockhausen in Nederland, de ongekend hoge eisen die de componist aan een uitvoering stelde, en over de toekomst van deze ‘uitvinder van klanken die er niet eerder waren’.

Meer informatie over ENGEL-PROZESSIONEN is te vinden op de site van Stockhausen: Sounds in Space

Opname: 9 november 2002
Groot Omroepkoor
James Wood - dirigent
Isolde Siebert - sopraan
Janet Collins - alt
Hubert Mayer - tenor
Andreas Fischer - bas

Stockhausen - ENGEL-PROZESSIONEN

Aflevering 11: Philippe Herreweghe 

Philippe Herreweghe

Sinds 1984 treedt de Vlaamse dirigent Philippe Herreweghe veelvuldig op in de Matinee. Een magnifieke ZaterdagMatinee, waarin bijzonder genoeg de muziek van Johann Sebastian Bach en Kurt Weill samenkwamen, vormt de aanleiding voor een gesprek tussen Hans Haffmans en de huidige artistiek leider Kees Vlaardingerbroek. Het gesprek waaiert breed uit. Herreweghes Gentse achtergrond en zijn kennis van de complexe, meerstemmige renaissancemuziek komen ter sprake, zijn oneindige aandacht voor taal en zijn kracht als initiator. Onder anderen zijn collega’s John Eliot Gardiner, Nikolaus Harnoncourt, Frans Brüggen en William Christie passeren de revue. Net als zij vond hij zijn draai óók voorbij de barok, in werk van Haydn, Beethoven, Schumann, Mendelssohn, de neoklassieke en late Stravinsky, en zelfs Mahlers Des Knaben Wunderhorn. Wat is Herreweghe voor een man, en vooral: wat typeert zijn dirigeren? Zijn het zijn handen die de zangerige klank bereiken, of is er iets anders?

Opname: 1 april 2000
Radio Kamerorkest
Collegium Vocale Gent
Philippe Herreweghe - dirigent
Lorna Anderson - sopraan
Sarah Connolly - mezzosopraan
James Taylor - tenor
David Wilson-Johnson - bas-bariton

Bach - Cantate ‘Ich hatte viel Bekümmernis’ BWV 21
Weill - Vom Tod im Wald
Bach - Cantate ‘Ich steh’ mit einem Fuss im Grabe’ BWV 156
Weill - Das Berliner Requiem

Aflevering 10: Edo de Waart

Edo de Waart

Edo de Waart (*1941) stond als chef-dirigent voor grote orkesten in de Verenigde Staten, in Sidney, Hongkong en Antwerpen, bij het Nederlands Blazers Ensemble, het Rotterdams Philharmonisch Orkest en De Nederlandse Opera. In de jaren 1988-2004 was hij chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest. “Zijn mooiste verbintenis”, noemt hij die zestien jaren nog altijd, en ook volgens toenmalig artistiek leider van de ZaterdagMatinee Jan Zekveld was het “een gouden tijd”.

Na eerdere optredens met het NBE, het Omroeporkest en het Rotterdams Philharmonisch in de Matinee was De Waarts debuut met het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor in 1982 veelzeggend: Boris Godoenov van Modest Moesorgski. Door meer dan dertig opera’s, van Schreker, Zemlinsky, de Nederlandse première van Strauss’ Die Frau ohne Schatten en Hindemith tot de eerste complete ‘Ring’ van Wagner in Nederland te dirigeren, met Russisch repertoire en de symfonieën van Mahler en Bruckner (doelbewust geconfronteerd met nieuwe composities) maakte hij het Radio Filharmonisch tot het toporkest dat het nog altijd is. En natuurlijk bracht hij veel werk van John Adams, met wie hij in de VS bevriend geraakt was.

Na het gesprek tussen Hans Haffmans en Jan Zekveld kunt u luisteren naar een typisch Matinee/De Waart/Zekveld-programma: Bruckners Zesde symfonie en een in 1998 kersvers werk dat Jan van Vlijmen speciaal voor de Matinee componeerde: Monumentum.

Opname: 12 december 1998
Radio Filharmonisch Orkest
Edo de Waart – dirigent
Lani Poulson – mezzosopraan

Van Vlijmen – Monumentum
Bruckner – Zesde symfonie

Aflevering 9: Pierre Boulez

Pierre Boulez

De fenomenale componist en dirigent Pierre Boulez (1925-2016) had al in de jaren zestig veelvuldig in Amsterdam opgetreden. Hij bewonderde het eigengereide nieuwemuziekleven in Nederland. Het zal toeval geweest zijn, maar tot 7 maart 1998 had de Fransman nog nooit een ZaterdagMatinee gedirigeerd. 

In deze podcast spreekt presentator Hans Haffmans de voormalig artistiek leider Jan Zekveld, die in 1984 de eerste werken van Boulez in de Matinee programmeerde. Zekveld vertelt over Boulez als erfgenaam van Claude Debussy, over Boulez’ volledig onopgesmukte manier van dirigeren, en over diens onvoorstelbare geheugen – Schönbergs Verklärte Nacht dirigeerde Boulez zelfs bij de repetities al uit het hoofd. De podcast is echter vooral een eerbetoon aan de concertprogramma’s die Boulez voor onder meer de BBC Proms en het New York Philharmonic bedacht. Van hém leerde Zekveld de kunst van het programmeren. Op het eerste gehoor ‘lastig’ nieuw repertoire presenteerden Boulez en de Matinee-makers (vóór en na hem) in zo’n context, dat je als concertbezoeker opeens verbanden leert herkennen.

Het Matineeprogramma van 7 maart 1998 is een perfect voorbeeld van programmeerkunst. Boulez’ eigen cummings ist der dichter en ...agm... van de Engelsman Harrison Birtwistle krijgen profiel doordat de dirigent deze muziek confronteert met minder bekende werken van Stravinsky en Bartók, en (driewerf) Webern. En: hoe kreeg cummings ist der dichter eigenlijk zijn titel?

Opname: 7 maart 1998
Ensemble InterContemporain
BBC Singers
Pierre Boulez dirigent

Webern - Entflieht auf leichten Kähnen opus 2
Birtwistle - ...agm...
Webern - Konzert opus 24
Webern - Fünf Stücke opus 10
Boulez - cummings ist der dichter
Stravinsky -Vier Russische boerenliederen
Bartók - Drie dorpstaferelen

Aflevering 8: Reinbert de Leeuw

Reinbert de Leeuw

Op 31 januari 1998 dirigeerde Reinbert de Leeuw (1938-2020) de duizendste Matinee op de Vrije Zaterdag. Samen met Ingrid Geerlings, solofluitist van het Radio Filharmonisch Orkest en fluitist in ‘zijn’ Schönberg Ensemble (nu ASKO|Schönberg), haalt Hans Haffmans herinneringen op aan de in februari 2020 overleden pianist, dirigent en componist.

Componisten als Goebaidoelina, Ligeti, Kurtág en Andriessen droegen hem op handen. Door zijn volledige overgave wist hij zijn publiek zomaar vijf uur geboeid te houden, als hij bijvoorbeeld Messiaens Saint-François d’Assise dirigeerde (die opname uit 2000 komt nog in het ZaterdagMatinee-archief). Uiterst succesvol was ook de wereldpremière van De Leeuws Der nächtliche Wanderer in de Matinee op 1 februari 2014. Een gesprek over De Leeuws meesterlijke orkestraties (Janáček!), maar ook over zijn onzekerheid, als het uitvoeringen van zijn eigen werk betrof.

Sinds hij in 1966 voor het eerst als pianist in de Matinee had opgetreden, keerde Reinbert de Leeuw vele malen terug. Hij was absoluut een bekende verschijning voor het Matineepubliek, toen hij in 1998 de Nederlandse première van Louis Andriessens Trilogie van de laatste dag dirigeerde. Echt nationale bekendheid kreeg hij door een zeer geslaagde uitvoering van 4’33” van John Cage in een uitzending van De Wereld Draait Door in 2010, en door zijn uitvoeringen van Bachs Matthäus-Passion, in zijn laatste jaren. Was hij ook de man om na afloop van een concert gezellig een biertje te drinken?

Opname: zaterdag 31 januari 1998
ASKO Ensemble
Schönberg Ensemble
Kinderkoor De Kickers (muziekschool Waterland)
Reinbert de Leeuw, dirigent
Tomoko Mukaiyama, piano, koto & zang
Ferco Kol, jongenssopraan

Louis Andriessen - Trilogie van de laatste dag (Nederlandse première)

Aflevering 7: Frans Brüggen

Frans Brüggen

“Nooit 200% of zelfs 100% je best doen – dan verpest je het.” Frans Brüggen (1934-2014), in 1981 oprichter van het Orkest van de Achttiende Eeuw, was, behalve blokfluitist van wereldniveau, een bijzonder dirigent, ongetwijfeld van het kaliber-Haitink. In deze podcast een gesprek met Elisabeth Perry, die in 1991 als concertmeester van het Radio Kamerorkest meteen in het diepe gegooid werd toen Brüggen in datzelfde jaar 1991 artistiek leider werd van haar nieuwe werkomgeving in het Nederlandse omroepbestel. Daarna werd Perry concertmeester bij de Radio Kamer Filharmonie, en zij vervult nu die functie bij het Radio Filharmonisch Orkest. Het Radio Kamerorkest was bijzonder ensemble, waar Péter Eötvös zich over de nieuwe muziek ontfermde; daarnaast was Ton Koopman aan dit orkest verbonden. Brüggens benadering van het barokrepertoire was totaal anders dan de aanpak die zij uit haar eigen Engeland kende. Waar lag het verschil?

Hans Haffmans spreekt Perry over de ‘fluwelen flow’ van Brüggens handen, over de vrijheid binnen strenge afspraken, hoe hij off-stage contact zocht, en over de zekerheid dat bij hem de muziek altijd op de eerste plaats kwam. Over de manier waarop je de immer kleurrijke Haydn moet spelen, en over de overeenkomst tussen een goede interpretatie en het maken van een geweldige pesto: het ‘zuiderse’ temperament van Frans Brüggen, die overigens niet alleen Haydn, Mozart, Beethoven en Rameau, maar zelfs Stravinsky dirigeerde als geen ander.

Opname: 11 mei 1996
Radio Kamerorkest
Groot Omroepkoor
Frans Brüggen, dirigent
Regina Nathan, sopraan
Monica Groop, alt
Mark Padmore, tenor
Nanco de Vries, bas

Beethoven - Die Geschöpfe des Prometheus (selectie)
Haydn - Theresienmesse

Aflevering 6: Valery Gergiev

Valery Gergiev

De in het Westen nog volledig onbekende Valery Gergiev dirigeerde op 31 oktober 1987 voor het eerst in de VARA-Matinee. Het was zijn Nederlandse debuut. Een ‘try-outconcert’ noemt de artistiek leider Jan Zekveld het, terugblikkend in zijn gesprek met Hans Haffmans: met een spetterende ouverture Roeslan en Ljoedimila van Glinka, Prokofjevs Derde pianoconcert en de Vijfde symfonie van Tsjaikovski. De toenmalige programmeur Hans Kerkhoff had Gergiev al geruime tijd eerder Tsjaikovski horen dirigeren in Leningrad (het huidige St. Petersburg) en wist: dit was goud.

Jan Zekveld vertelt in deze podcast over de moeizame contacten met de apparatsjiki van de Sovjetomroep en over het lastige staatsimpresariaat Goskontsert, dat liever top-dirigenten over het IJzeren Gordijn stuurde – en de assistent-dirigent van het Kirov-theater, de uit Noord-Ossetië (Kaukasus) afkomstige Gergiev hoorde daar volgens de Sovjet-instanties niet bij. Over een wereld zonder e-mail of internet, met louter telex om tot afspraken te komen. Meteen bij de eerste uitvoering in Nederland viel op hoe Gergiev zijn handen gebruikte, zijn dramatiek en verfijnde kleuring – dat alles had hij, net als bijvoorbeeld Mariss Jansons, van zijn leraar Ilja Moesin geleerd.

Gergiev bleef de Matinee trouw, ook nadat hij over de hele wereld naam maakte. Nog altijd keert hij vrijwel ieder seizoen in onze concertserie terug. Op 27 april 1991, kort voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, dirigeerde hij een Matinee die hem nog altijd zeer dierbaar is, met Sjostakovitsj’ gigantische Leningrad-symfonie (de oorlogssymfonie waarvoor het Radio Filharmonisch Orkest moest worden uitgebreid met tientallen leden uit het Radio Symfonieorkest) en de aangrijpende Zes gedichten van Marina Tsvetajeva, die Sjostakovitsj kort voor zijn dood componeerde.

Wist u dat deze vóór deze Matinee-uitvoering van Sjostakovitsj’ Zevende deze symfonie pas één keer eerder in Nederland geklonken had?

Opname: 27 april 1991
Radio Filharmonisch Orkest
leden Radio Symfonieorkest
Valery Gergiev dirigent
Tamara Sinyavskaya sopraan

Sjostakovitsj – Zes gedichten van Marina Tsvetajeva
Sjostakovitsj – Zevende symfonie ‘Leningrad’

Aflevering 5: Jordi Savall 

Jordi Savall

In maart 1986 staat Jordi Savall op het podium van de Kleine Zaal van het Concertgebouw. Na dat concert, zijn eerste in de Matinee, keert de Spaanse gambist en dirigent menigmaal terug in de serie, meestal in de Grote Zaal. De overtuigde kosmopoliet Savall (*1941) heeft zich in de loop van een halve eeuw omringd met musici uit verschillende culturen, zangers en instrumentalisten uit Spanje en het hele Middellandse zeegebied, van de Balkan, uit de Arabischtalige wereld en Zuid-Amerika. Daarmee verleent hij de oude muziek een ongekend brede horizon. Zijn eerste optreden in de Matinee is, zoals zo vaak, thematisch van opzet: een programma rond de barokke Spaanse schrijver/dichter Lope dé Vega. Soliste is Savalls vrouw en inspiratiebron, de sopraan Montserrat Figueras. Het is onder andere haar manier van zingen die hem leert te ‘ademen’ in de muziek: muziek is als ‘beweging’, een ‘choreografie’.

Hans Haffmans spreekt in deze podcast met Mauricio Fernández, die als Mexicaan in 1974 in Nederland belandde om klavecimbel in Amsterdam te gaan studeren. Fernández is vanaf 1983 verbonden aan de Matinee. De kersverse artistiek leider Jan Zekveld biedt hem de kans een oudemuziekserie in de Kleine Zaal te programmeren. Hij is het, die Jordi Savall voor het eerst naar de serie haalt. Fernández memoreert zijn elektriserende persoonlijkheid: “Als Savall opkomt, zou je zweren dat een schilderij van El Greco op het toneel staat, met zijn prachtige baard, hij heeft een ongelofelijk aura”. Savalls aanpak? De latere casting director van de Matinee noemt die ongeëvenaard: welke muziek Savall ook brengt, hij doet het zonder enige opsmuk. Maar hij is een koning Midas van de oude muziek: “alles wat hij aanraakt wordt goud”.


Opname: 8 maart 1986
Hespèrion XX
Montserrat Figueras, sopraan
Jordi Savall, diskantgamba en leiding
Sergi Casademunt, altgamba
Roberto Gini, tenorgamba
Paolo Pandolfo, basgamba
Bruce Dickey, cornetto
Paolo Grazzi, schalmei
Charles Toet, trombone
Lorenzo Alpert, dulciaan en slagwerk
José Miguel Moreno, vihuela en barokgitaar

Programma:
diverse componisten Zeventiende-eeuwse vocale en instrumentale muziek van het Iberisch schiereiland

Aflevering 4: Kirill Kondrashin

Kirill Kondrashin

Jan Zekveld werd in 1983 artistiek leider van de Matinee op de Vrije Zaterdag, zoals de NTR ZaterdagMatinee (toen nog een VARA-programma) in die tijd nog heette. De twee Matinee-optredens van de Russische dirigent Kirill Kondrashin (in 1975 met het Concertgebouworkest, en in 1981 met het NDR Sinfonieorchester) kwamen dus nog niet uit zijn koker. Maar hij was er wel bij, en maakte in 1981 mee wat geen enkele programmeur ooit zal willen meemaken.

De Sovjet-Russische Kondrashin, die 1978 in Nederland politiek asiel had aangevraagd, viel op 7 maart 1981 op het allerlaatste moment in voor zijn collega Klaus Tennstedt. De dag ervoor was hij in Nederland teruggekeerd van een Amerika-tournee. Het deel na de pauze, Mahlers Eerste symfonie, nam hij over na slechts één kleine repetitie.

Diezelfde avond werd Kondrashin onwel, en overleed hij: een van de allergrootsten uit de Russische dirigeerschool. Beluister in deze podcast het aangrijpende verhaal dat Jan Zekveld, een groot bewonderaar, vertelt over dit allerlaatste optreden. Aan het slot klinkt Kondrashins wonderbaarlijk mooie uitvoering van Mahler-I.

Opname: 7 maart 1981
NDR Sinfonieorchester
Kirill Kondrashin, dirigent

Programma:
Mahler Eerste symfonie

Promo Markante maestro's

Aflevering 3: Hans Vonk

Markante Maestros: Hans Vonk

Met muziekrecensent Hans Heg kijkt Hans Haffmans in deze podcast terug op de carrière van Hans Vonk (1942-2004), chef-dirigent van het Radio Symfonie Orkest, het Radio Filharmonisch Orkest, het Residentie Orkest, De Nederlandse Opera, de Semperoper in Dresden, de Staatkapelle Dresden, het WDR Sinfonieorchester en het Saint Louis Symphony Orchestra, plaatsvervangend chef van het Royal Philharmonic Orchestra en (vroeg in zijn loopbaan) assistent van Bernard Haitink bij het Concertgebouworkest.

Hans Vonks relatie met het Radio Filharmonisch Orkest was intens. Hij dirigeerde vele opera’s bij De Nederlandse Opera, in de jaren 1970-2002 ook menigmaal in de Matinee, en daarnaast veel symfonisch repertoire. “Voor zover een orkest van een dirigent kan houden, houdt het orkest van mij, dat geloof ik wel na al die jaren”, meende de dirigent, wie het werken met juist dit orkest – tegelijkertijd hyper-professioneel en anti-autoritair – als een handschoen paste. “Is dat vibrato, of is het gewoon vals?”, of “Zes mollen, dus bijna iedere noot is lager dan u denkt.” Weinig orkesten van faam zullen bij zulke repetitie-aanwijzingen nóg beter gaan spelen...

In deze podcast: het Matineeconcert van 12 januari 1980, met de Spaanse pianiste Alicia de Larrocha, die in 1965 en 1974 al Isaac Albéniz en Manuel de Falla speelde, maar nu in Beethovens Eerste pianoconcert soleerde.

Opname: 12 januari 1980
Radio Filharmonisch Orkest
Hans Vonk, dirigent
Alicia de Larrocha, piano

Programma:
Weber
ouverture Preciosa
Beethoven Eerste pianoconcert
Escher Hymne du grand Meaulnes
Kodály Dansen uit Galánta

Aflevering 2: Ernest Bour

Markante Maestro's: Ernest Bour

Dirigent Ernest Bour werd in 1913 geboren in Diedenhofen (nu: Thionville) in het noordoosten van Elzas-Lotharingen, dat toen nog Duits grondgebied was. Van zijn docenten Fritz Münch en Hermann Scherchen kreeg hij de liefde voor zowel de oudere als de allernieuwste muziek mee. Als chef-dirigent van het Südwestfunkorchester Baden-Baden leidde hij tijdens de vermaarde Donaueschinger Musiktage meer dan honderd wereldpremières. Zijn waarschijnlijk meest gehoorde opname? Atmosphères van György Ligeti, gebruikt in de soundtrack van Stanley Kubricks speelfilm 2001: A Space Odyssey (het enige complete muziekwerk dat in de film gehoord wordt).

Ernest Bour werd in september 1976 de chef-dirigent van het Radio Kamerorkest. Bach, Mozart, Haydn, Beethoven, maar vooral ook modern repertoire dirigeerde hij in de Matinee veel: Van Baaren, Berio, De Leeuw, Loevendie, Maderna, Schat en Zimmermann, en alles wat daar nog tussen zat, van Satie, Stravinsky en Schönberg tot Weill en Wyschnegradsky. 

In deze podcast laat Hans Haffmans de pianist Jacob Bogaart aan het woord over de bijna-alleskunner Ernest Bour (1913-2001). Bogaart en Bour legden samen de complete pianoconcerten van Beethoven vast, maar ook Bogaart speelde veel eigentijdse en Nederlandse muziek. Hij was daarnaast jarenlang hoofd van de Divisie Muziekregistratie van de NOB. En er klinkt een typisch ‘Bour-concert’: van Sweelinck, via Mozart en Webern naar Berio.

Opname23 november 1968
Radio Kamerorkest
Ernest Bour
Severino Gazzeloni fluit

Programma:
Jan Pietersz. Sweelinck / Bernhard van den Sigtenhorst Meyer Chromatische fantasie
František Xaver Pokorný Pokorný Fluitconcert opus 27
Luciano Berio Serenata I voor fluit en 14 instrumenten
Earle Brown Available Forms I
Anton Webern Fünf Orchesterstücke opus 10
Wolfgang Amadeus Mozart Serenade KV. 320

Aflevering 1: Jean Fournet

Markante Maestro's: Jean Fournet

In 1961 dirigeerde de Fransman Jean Fournet, dan de kersverse chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest, meteen de allereerste twee Matinees op de Vrije Zaterdag. Voor zijn benoeming tot chef had Fournet (1913-2008) overigens al zo’n veertig maal voor het Radio Filharmonisch Orkest gestaan. 

Het openingsprogramma van 23 september vermeldde repertoire waarmee hij dikwijls geafficheerd stond: Ravel en Falla. Maar ook in het Nederlandse repertoire was hij goed thuis. Grote Matineesuccessen waren Fournets uitvoeringen van Berlioz’ La damnation de Faust (7 april 1962), De parelvissers van Bizet (14 december 1963; deze opname is als stream op deze site te beluisteren) en de Nederlandse première van de Turangalîla-symfonie van Olivier Messiaen (22 april 1967). Zijn laatste Matinee-concert was een programma rond Debussy en Ravel, in 1990.

In deze podcast klinkt onder andere het eerste Matinee-concert en spreekt Hans Haffmans met de violist Pieter Vel, die bijna veertig jaar in het Radio Filharmonisch Orkest speelde. 

Opname: 23 september 1961
Radio Filharmonisch Orkest
Groot Omroepkoor
Jean Fournet dirigent
Eduardo del Pueyo piano

Programma:
Johan Wagenaar Ouverture Cyrano de Bergerac
Franz Liszt Eerste pianoconcert
Manuel de Falla Noches en los jardines de España
Maurice Ravel Daphnis et Chloé (suites 1 & 2)