60 jaar ZaterdagMatinee De meest memorabele concerten uit het omroeparchief

STER Advertentie

In de loop van 59 seizoenen is een groot aantal bijzondere, beroemde en soms spraakmakende dirigenten te gast geweest in de ZaterdagMatinee. In deze podcastserie krijg je ‘60 jaar geschiedenis van de ZaterdagMatinee in 20 dirigenten’. Presentator Hans Haffmans gaat in gesprek met een gast over de betreffende dirigent. Dit wordt uiteraard gelardeerd met muziekfragmenten. En tot slot is een heel concert te beluisteren.

Aflevering 6: Valery Gergiev

Valery Gergiev

De in het Westen nog volledig onbekende Valery Gergiev dirigeerde op 31 oktober 1987 voor het eerst in de VARA-Matinee. Het was zijn Nederlandse debuut. Een ‘try-outconcert’ noemt de artistiek leider Jan Zekveld het, terugblikkend in zijn gesprek met Hans Haffmans: met een spetterende ouverture Roeslan en Ljoedimila van Glinka, Prokofjevs Derde pianoconcert en de Vijfde symfonie van Tsjaikovski. De toenmalige programmeur Hans Kerkhoff had Gergiev al geruime tijd eerder Tsjaikovski horen dirigeren in Leningrad (het huidige St. Petersburg) en wist: dit was goud.

Jan Zekveld vertelt in deze podcast over de moeizame contacten met de apparatsjiki van de Sovjetomroep en over het lastige staatsimpresariaat Goskontsert, dat liever top-dirigenten over het IJzeren Gordijn stuurde – en de assistent-dirigent van het Kirov-theater, de uit Noord-Ossetië (Kaukasus) afkomstige Gergiev hoorde daar volgens de Sovjet-instanties niet bij. Over een wereld zonder e-mail of internet, met louter telex om tot afspraken te komen. Meteen bij de eerste uitvoering in Nederland viel op hoe Gergiev zijn handen gebruikte, zijn dramatiek en verfijnde kleuring – dat alles had hij, net als bijvoorbeeld Mariss Jansons, van zijn leraar Ilja Moesin geleerd.

Gergiev bleef de Matinee trouw, ook nadat hij over de hele wereld naam maakte. Nog altijd keert hij vrijwel ieder seizoen in onze concertserie terug. Op 27 april 1991, kort voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, dirigeerde hij een Matinee die hem nog altijd zeer dierbaar is, met Sjostakovitsj’ gigantische Leningrad-symfonie (de oorlogssymfonie waarvoor het Radio Filharmonisch Orkest moest worden uitgebreid met tientallen leden uit het Radio Symfonieorkest) en de aangrijpende Zes gedichten van Marina Tsvetajeva, die Sjostakovitsj kort voor zijn dood componeerde.

Wist u dat deze vóór deze Matinee-uitvoering van Sjostakovitsj’ Zevende deze symfonie pas één keer eerder in Nederland geklonken had?

Opname: 27 april 1991
Radio Filharmonisch Orkest
leden Radio Symfonieorkest
Valery Gergiev dirigent
Tamara Sinyavskaya sopraan

Sjostakovitsj – Zes gedichten van Marina Tsvetajeva
Sjostakovitsj – Zevende symfonie ‘Leningrad’

Aflevering 5: Jordi Savall 

Jordi Savall

In maart 1986 staat Jordi Savall op het podium van de Kleine Zaal van het Concertgebouw. Na dat concert, zijn eerste in de Matinee, keert de Spaanse gambist en dirigent menigmaal terug in de serie, meestal in de Grote Zaal. De overtuigde kosmopoliet Savall (*1941) heeft zich in de loop van een halve eeuw omringd met musici uit verschillende culturen, zangers en instrumentalisten uit Spanje en het hele Middellandse zeegebied, van de Balkan, uit de Arabischtalige wereld en Zuid-Amerika. Daarmee verleent hij de oude muziek een ongekend brede horizon. Zijn eerste optreden in de Matinee is, zoals zo vaak, thematisch van opzet: een programma rond de barokke Spaanse schrijver/dichter Lope dé Vega. Soliste is Savalls vrouw en inspiratiebron, de sopraan Montserrat Figueras. Het is onder andere haar manier van zingen die hem leert te ‘ademen’ in de muziek: muziek is als ‘beweging’, een ‘choreografie’.

Hans Haffmans spreekt in deze podcast met Mauricio Fernández, die als Mexicaan in 1974 in Nederland belandde om klavecimbel in Amsterdam te gaan studeren. Fernández is vanaf 1983 verbonden aan de Matinee. De kersverse artistiek leider Jan Zekveld biedt hem de kans een oudemuziekserie in de Kleine Zaal te programmeren. Hij is het, die Jordi Savall voor het eerst naar de serie haalt. Fernández memoreert zijn elektriserende persoonlijkheid: “Als Savall opkomt, zou je zweren dat een schilderij van El Greco op het toneel staat, met zijn prachtige baard, hij heeft een ongelofelijk aura”. Savalls aanpak? De latere casting director van de Matinee noemt die ongeëvenaard: welke muziek Savall ook brengt, hij doet het zonder enige opsmuk. Maar hij is een koning Midas van de oude muziek: “alles wat hij aanraakt wordt goud”.


Opname: 8 maart 1986
Hespèrion XX
Montserrat Figueras, sopraan
Jordi Savall, diskantgamba en leiding
Sergi Casademunt, altgamba
Roberto Gini, tenorgamba
Paolo Pandolfo, basgamba
Bruce Dickey, cornetto
Paolo Grazzi, schalmei
Charles Toet, trombone
Lorenzo Alpert, dulciaan en slagwerk
José Miguel Moreno, vihuela en barokgitaar

Programma:
diverse componisten Zeventiende-eeuwse vocale en instrumentale muziek van het Iberisch schiereiland

Aflevering 4: Kirill Kondrashin

Kirill Kondrashin

Jan Zekveld werd in 1983 artistiek leider van de Matinee op de Vrije Zaterdag, zoals de NTR ZaterdagMatinee (toen nog een VARA-programma) in die tijd nog heette. De twee Matinee-optredens van de Russische dirigent Kirill Kondrashin (in 1975 met het Concertgebouworkest, en in 1981 met het NDR Sinfonieorchester) kwamen dus nog niet uit zijn koker. Maar hij was er wel bij, en maakte in 1981 mee wat geen enkele programmeur ooit zal willen meemaken.

De Sovjet-Russische Kondrashin, die 1978 in Nederland politiek asiel had aangevraagd, viel op 7 maart 1981 op het allerlaatste moment in voor zijn collega Klaus Tennstedt. De dag ervoor was hij in Nederland teruggekeerd van een Amerika-tournee. Het deel na de pauze, Mahlers Eerste symfonie, nam hij over na slechts één kleine repetitie.

Diezelfde avond werd Kondrashin onwel, en overleed hij: een van de allergrootsten uit de Russische dirigeerschool. Beluister in deze podcast het aangrijpende verhaal dat Jan Zekveld, een groot bewonderaar, vertelt over dit allerlaatste optreden. Aan het slot klinkt Kondrashins wonderbaarlijk mooie uitvoering van Mahler-I.

Opname: 7 maart 1981
NDR Sinfonieorchester
Kirill Kondrashin, dirigent

Programma:
Mahler Eerste symfonie

Promo Markante maestro's

Aflevering 3: Hans Vonk

Markante Maestros: Hans Vonk

Met muziekrecensent Hans Heg kijkt Hans Haffmans in deze podcast terug op de carrière van Hans Vonk (1942-2004), chef-dirigent van het Radio Symfonie Orkest, het Radio Filharmonisch Orkest, het Residentie Orkest, De Nederlandse Opera, de Semperoper in Dresden, de Staatkapelle Dresden, het WDR Sinfonieorchester en het Saint Louis Symphony Orchestra, plaatsvervangend chef van het Royal Philharmonic Orchestra en (vroeg in zijn loopbaan) assistent van Bernard Haitink bij het Concertgebouworkest.

Hans Vonks relatie met het Radio Filharmonisch Orkest was intens. Hij dirigeerde vele opera’s bij De Nederlandse Opera, in de jaren 1970-2002 ook menigmaal in de Matinee, en daarnaast veel symfonisch repertoire. “Voor zover een orkest van een dirigent kan houden, houdt het orkest van mij, dat geloof ik wel na al die jaren”, meende de dirigent, wie het werken met juist dit orkest – tegelijkertijd hyper-professioneel en anti-autoritair – als een handschoen paste. “Is dat vibrato, of is het gewoon vals?”, of “Zes mollen, dus bijna iedere noot is lager dan u denkt.” Weinig orkesten van faam zullen bij zulke repetitie-aanwijzingen nóg beter gaan spelen...

In deze podcast: het Matineeconcert van 12 januari 1980, met de Spaanse pianiste Alicia de Larrocha, die in 1965 en 1974 al Isaac Albéniz en Manuel de Falla speelde, maar nu in Beethovens Eerste pianoconcert soleerde.

Opname: 12 januari 1980
Radio Filharmonisch Orkest
Hans Vonk, dirigent
Alicia de Larrocha, piano

Programma:
Weber
ouverture Preciosa
Beethoven Eerste pianoconcert
Escher Hymne du grand Meaulnes
Kodály Dansen uit Galánta

Aflevering 2: Ernest Bour

Markante Maestro's: Ernest Bour

Dirigent Ernest Bour werd in 1913 geboren in Diedenhofen (nu: Thionville) in het noordoosten van Elzas-Lotharingen, dat toen nog Duits grondgebied was. Van zijn docenten Fritz Münch en Hermann Scherchen kreeg hij de liefde voor zowel de oudere als de allernieuwste muziek mee. Als chef-dirigent van het Südwestfunkorchester Baden-Baden leidde hij tijdens de vermaarde Donaueschinger Musiktage meer dan honderd wereldpremières. Zijn waarschijnlijk meest gehoorde opname? Atmosphères van György Ligeti, gebruikt in de soundtrack van Stanley Kubricks speelfilm 2001: A Space Odyssey (het enige complete muziekwerk dat in de film gehoord wordt).

Ernest Bour werd in september 1976 de chef-dirigent van het Radio Kamerorkest. Bach, Mozart, Haydn, Beethoven, maar vooral ook modern repertoire dirigeerde hij in de Matinee veel: Van Baaren, Berio, De Leeuw, Loevendie, Maderna, Schat en Zimmermann, en alles wat daar nog tussen zat, van Satie, Stravinsky en Schönberg tot Weill en Wyschnegradsky. 

In deze podcast laat Hans Haffmans de pianist Jacob Bogaart aan het woord over de bijna-alleskunner Ernest Bour (1913-2001). Bogaart en Bour legden samen de complete pianoconcerten van Beethoven vast, maar ook Bogaart speelde veel eigentijdse en Nederlandse muziek. Hij was daarnaast jarenlang hoofd van de Divisie Muziekregistratie van de NOB. En er klinkt een typisch ‘Bour-concert’: van Sweelinck, via Mozart en Webern naar Berio.

Opname23 november 1968
Radio Kamerorkest
Ernest Bour
Severino Gazzeloni fluit

Programma:
Jan Pietersz. Sweelinck / Bernhard van den Sigtenhorst Meyer Chromatische fantasie
František Xaver Pokorný Pokorný Fluitconcert opus 27
Luciano Berio Serenata I voor fluit en 14 instrumenten
Earle Brown Available Forms I
Anton Webern Fünf Orchesterstücke opus 10
Wolfgang Amadeus Mozart Serenade KV. 320

Aflevering 1: Jean Fournet

Markante Maestro's: Jean Fournet

In 1961 dirigeerde de Fransman Jean Fournet, dan de kersverse chef-dirigent van het Radio Filharmonisch Orkest, meteen de allereerste twee Matinees op de Vrije Zaterdag. Voor zijn benoeming tot chef had Fournet (1913-2008) overigens al zo’n veertig maal voor het Radio Filharmonisch Orkest gestaan. 

Het openingsprogramma van 23 september vermeldde repertoire waarmee hij dikwijls geafficheerd stond: Ravel en Falla. Maar ook in het Nederlandse repertoire was hij goed thuis. Grote Matineesuccessen waren Fournets uitvoeringen van Berlioz’ La damnation de Faust (7 april 1962), De parelvissers van Bizet (14 december 1963; deze opname is als stream op deze site te beluisteren) en de Nederlandse première van de Turangalîla-symfonie van Olivier Messiaen (22 april 1967). Zijn laatste Matinee-concert was een programma rond Debussy en Ravel, in 1990.

In deze podcast klinkt onder andere het eerste Matinee-concert en spreekt Hans Haffmans met de violist Pieter Vel, die bijna veertig jaar in het Radio Filharmonisch Orkest speelde. 

Opname: 23 september 1961
Radio Filharmonisch Orkest
Groot Omroepkoor
Jean Fournet dirigent
Eduardo del Pueyo piano

Programma:
Johan Wagenaar Ouverture Cyrano de Bergerac
Franz Liszt Eerste pianoconcert
Manuel de Falla Noches en los jardines de España
Maurice Ravel Daphnis et Chloé (suites 1 & 2)